بوسعید در میان مردم
بوسعید در میان مردم
قسمت ششم
در کوی تو می دهند جانی به جوی
جانی چه بود که کاروانی به جوی
از وصل تو یک جو به جانی ارزد
زین نقد که ما راست جهانی به جوی
ابو سعید
تاثیر ابو سعید برعطار نیشاپوری
یک از صوفیان بزرگ که تاثیر شگرفی در تکامل وپختگی افکار واندیشه های صوفیان پس از خود، گذاشته است ابو سعید است. ابو سعید یک از آن نادر عارفان است که در زمان خود به شهرت رسید ونامش در اقصای عالم پراگنده شد. این حزم ظاهری اندلسی ( وفات ۴۵۶ هجری ، قمری )، که معاصر ابو سعید بود، ازوی نام می برد و از اینکه ابو سعید بعضی روزها صد ها رکعت نماز می خوانده، و برخی اوقات یک هفته کامل نماز نمی خوانده ، اظهار شگفتی کرده ومی گوید که :
- این کفرو ضلالت آشکار است.
ازاین سخن اندلسی بر می اید که ابوسعید ، با آگاهی خواسته تا نشان بدهد که پرستش خدواند نیازمند قوانین مشخصی نیست که حتماً شما در ۲۴ ساعت پنج وقت به درگاه او نمازببرید. در هر زمان وفرصتی که توانستید اورا نیایش کنید حتی اگر دریک روز صدبار هم به پیشگاه او سجده ببرید، قبول در گاه او است واگر یک هفته به نیایش نرفتید خداوند برشما سخت نمیگیرد. ابو سعید در اینجا بار دیگر از متن کالبد ساخته شده ای متشرعان عبور نموده وقید های قراردادی آنها را در هم شکسته است. ابو سعید این عارف خدا جو، حتی در پرستش خداوند هم با نوع آزادگی برخورد میکند ، چون به این حقیقت پی برده است که خداوند، بندگان خودرا در انقیادی قرار نمیدهد که به گونه ای قراردادی در هیئت یک نظم خشک ۲۴ ساعته، اورا عبادت نماید . یعنی هر زمانی مخلوق او خودش اصلح میداند میتواند به نیایش او بپردازد. در اینجا میتوان گفت که ابو سعید نوعی اختیار را برای انسان مسلمان تجویز میکند ودر عین زمان نشان میدهد که آدمی خود زمامدار وخلیفه ای اندیشه های خود است که حتی میتواند خالق خودرا به اختیار خود خارج از هر قیدو بندی شکران بگذارد. فراموش نشود که چنین عملکردی در اواخر سده چهارم واوایل سده پنجم هجری ، آنهم از سوی یک صوفی وعارف مشهور وبلند نام، حتی در تصور نمی گنجد. چنانچه معلوم میشود این نوع برخورد آزادمنشانه ابوسعید در زمان خودش ، از دید متشرعان پنهان نمانده واورا به کفرو ضلالت هم متهم میکردند. چون سنت شکنی ، آن هم در یک عرصه بسیار حساس که قرن ها جامعه بدان اقتدا کرده اند ، کار آسانی نیست. اما فضیلت ، آگاهی ، دانش وجسارت ابو سعید به آن حدی رسیده بود که کسی نمی توانست بطور علنی علم تکفیر را علیه او بلند نماید . خطابه های ابو سعید در منابیر و جوشش مردم در پای منبرش ، اورا به یک شخصیت زبردست، عالم ودانشمند زمان تبدیل کرده بود وهزاران نفر از فاصله های بسیار دور، برای شنیدن سخنان بوسعید، منزل میکردند تا از منبع دانش وخرد او فیض ببرند. این بی جهت نبود که بزرگترین حکیم زمان، دانشمند وفیلیسوف بزرگ ، ابن سینای بلخی، به وضوح ارادت خودرا نسبت به ابو سعید، به عنوان یک انسان فرهیخته وفاضل نشان داده است که ما دربخش قبلی با تفصیل ازآن سخن گفتیم. اما همه اینها بدان معنا نبود که ابو سعید مانند هرعارف پارسا وآزاد منش در زمان خودش اتهامات زیادی را به جان نخریده باشد. ولی این مردبزرگ به دلیل اینکه از پشتوانه ای عظیم مردمی برخوردار بود ، قداره بندان متشرع نتوانستند که اورا از جایگاه بلندش به زیر آورند واو همچنان تا پایان عمر پردرخشش وپر جاذبه باقی ماند.
یکی از بزرگترین پیروان ابوسعید ابوالخیر، شاعر نامدار، عارف فرهیخته، عطار نیشا پوری بوده که تقریباً یک قرن بعد از ابوسعید می زیسته است. عطار نیشاوپری که یکی از سخنسرایان وعارفان بزرگ سده ششم وهفتم هجری به شمار میرود تقریباً در تمامآاثار شعری ونثری خود ازابو سعید این شیخ بزرگوار مهنه یاد میکند. شیخ عطار که شاید در میان شعرای عارف وصوفی زیاد ترین آثار شعری را بنام خود رقم زده است و سرآمد روزگار خود یه شمار میرود، در تمام آثار خود بدون کدام مجامله ارادت آشکار خودرا به ابو سعید نشان داده است. چنانچه عطار نیشاپوری در اسرار نامه چنین می گوید :
سخن بشنو زسلطان طریقت
سپهسالار دین شاه طریقت
سلیمان سخن در منطق الطیر
که این کس بو سعید است ابن بوالخیر
عطار ، این نادره روزگار با طرح کتاب منطق الطیر خود، در واقع از زبان مرغان هفت منزل عرفانی ویا هفت شهر عشق را شرح میدهد. نکاتی اموزنده، منطقی وبیدار کننده که در این کتاب آورده است ، بدون هیچ شبهه ای اورا به یک اثر جاودن عرفانی و به یکی از مهمترین اثر شعری زبان فارسی تبدیل کرده است.
عطار در جای دیگر می گوید :
از دم بو سعید می دانم دولتی کاین زمان همی یابم
از مددهای اوبه هر نفسی دولتی بیکران همی یابم
دل خودرا زنور سینه ء او گنج این خاندان همی یابم
تا که بی خویش گشته ام من ازاو خویش صاحب قران همی یابم
گرچه بسیاری از محققان گفته اند که عطار " اویسی " بود. اویسی که به کسانی گفته میشد که در ظاهر پیری را انتخاب نکرده ولی در باطن از نور پیامبر ویا یکی از پیران بهره مند می شدند ومراحل سیرو سلوک خودرا به تایید روحانیت آن پیر به پایان میرسانید. چنانچه " اویس قرنی " به حضور پیامبر نرسید اما مراحل کمال عرفانی خودرا با توجه وارادت درونی خود نسبت به آن حضرت (ص ) به پایان برد واصطلاح " اویسی " از نام او گرفته شده است. درستی این حرف که گویا عطار اویسی بوده محل تامل است، اما اگر او اویسی هم بوده ، اما زیاد ترین ارادت خودرا بیش از پیران دیگر به ابو سعید نشان داده است واورا یکی از بزرگترین ووارسته ترین شخصیت عرفانی میدانسته است.
عطار روی همرفته،نه حکایت در مصیبت نامه ، پنج حکایت در الهی نامه، سه حکایت در منطق الطیر ویک حکایت در اسرار نامه از ابو سعید به نظم در آورده ودر همه این حکایات موارد تعظیم وبزرگداشت شگرفی خودرا نسبت به او اظهار کرده است. به گونه مثال تنها یک داستان را که عطار در منطق الطیر به نظم شیرین در آورده است، در اینجا می آوریم:
بوسعید مهنه در حمام بود قایمش (۱ ) افتاده مرد خام بود
شوخ ( ۲ ) شیخ آورد بر بازوی او جمع کرد آنجمله پیش روی او
بعد از ان پرسید از ان شیخ مهان که جوانمردی چه باشد در جهان
گفت عیب خلق پنهان کردن است شوخ او با روی او ناوردن است
این جوابی بود بر بالای او قایمش افتاد اندر پای او
( ۱ ) کیسه مال
(۲ ) چرک
پایان
رویکردها:
- منابع اینترنتی
- دکتر علی اصغر حلبی ، مبانی عرفان واحوال عارفان
- تحلیل ، تفسیر وبرداشتهای شخصی نگارنده